ئەدەبی کوردی یان وێژەی کوردی

ئەدەبی کوردی یان وێژەی کوردی چیە ؟

بریتییە لە کۆی ئەو دەق، هۆنراوە، چیرۆک، پەخشان و بەرهەمە فۆلکلۆرییانەی کە لەلایەن نەتەوەی کوردەوە بە شێوەزار و زاراوە جیاوازەکانی زمانی کوردی (وەک سۆرانی، کرمانجی، هەورامی و کەڵهوڕی) بەرهەم هێنراون.

مێژووی ئەدەبی کوردی دابەش دەبێت بەسەر دوو بەشی سەرەکیدا:

ئەدەبی زارەکی (فۆلکلۆر): بەشێکی زۆر گرنگ و دەوڵەمەندی ئەدەبی کوردییە کە لە ڕێگەی گێڕانەوەی دەماودەم، بەیت، حەیران، گۆرانی، مەتەڵ و پەندی پێشینانەوە لە نەوەیەکەوە بۆ نەوەیەکی تر گواستراوەتەوە.ئەدەبی نووسراو: مێژوویەکی دوورودرێژی هەیە و بە شیعر دەستی پێکردووە. لە مێژووی نووسراودا، هۆنراوە هەمیشە زاڵ بووە بەسەر پەخشاندا.سەرەتاکانی ئەدەبی نووسراوی کوردی بە شێوەزاری هەورامی بووە (وەک شاعیرانی وەک بێسارانی و مەولەوی)، پاشان شاعیرانی گەورە بە شێوەزارەکانی تریش وەک نالی، سالم، کوردی، خانی و مەلای جزیری خزمەتێکی زۆریان بە زمان و ئەدەبی کوردی کردووە. لە سەردەمی نوێشدا، ئەدەب فراوان بووە و بوارەکانی ڕۆمان (وەک شڤانی کورد)، کورتەچیرۆک و شانۆشی گرتووەتەوە.

قۆناغە سەرەکەییەکانی ئەدەبی نووسراو.

قۆناغی کلاسیک (کۆن):بە زاراوەی هەورامی و کرمانجی باکوور دەستی پێکرد.عەلی حەریری و ئەحمەدی خانی (نووسەری مەم و زین) لە پێشەنگەکانی بوون.لە سەدەی ١٩دا، قوتابخانەی بابان (نالی، سالم، کوردی) شیعر و زاری سۆرانییان گەیاندە لوتکە.بابەتەکان زیاتر عیرفانی، دڵداری، نیشتمانی و فەلسەفی بوون.

قۆناغی نوێخوازی (مۆدێرن):لە سەرەتای سەدەی ٢٠دا لەگەڵ دەرچوونی ڕۆژنامە و گۆڤارە کوردییەکان دەستی پێکرد.فایق بێکەس، پیرەمێرد، و قانع شیعری کۆمەڵایەتی و نەتەوەییان پەرەپێدا.عەبدوڵڵا گۆران شێوازی کێشی عەرووزی عەرەبی گۆڕی بۆ کێشی خۆماڵی (بڕگەیی) و بوو بە باوکی شیعری نوێی کوردی.قۆناغی هاوچەرخ:لە دوای نیوەی دووەمی سەدەی ٢٠ەوە تا ئەمڕۆ دەگرێتەوە.شاعیرانی وەک شێرکۆ بێکەس (بە شیعرە ڕۆمان و ڕوانگە)، عەبدوڵڵا پەشێو، و ڕەفیق سابیر گۆڕانکاری گەورەیان کرد.پەخشان و ئەدەبی گێڕانەوەیی (چیرۆک و ڕۆمان)یەکەم کورتەچیرۆک: "لە خەوما" لە نووسینی جەمیل سائێب لە ساڵی ١٩٢٥دا.یەکەم ڕۆمان: "شڤانی کورد" (شوانەی کورد) لە نووسینی عەرب شەمۆ لە ساڵی ١٩٣٥دا بە کرمانجی باکوور.ڕۆمانی سۆرانی: لە کۆتایی سەدەی ٢٠ و سەرەتای سەدەی ٢١دا بەرهەمی ناوازەی وەک ڕۆمانەکانی بەختیار عەلی (شاری مۆسیقارە سپییەکان، غەزەلنووس و باغەکانی خەیاڵ) پێگەی ڕۆمانی کوردییان بەرزکردەوە.تایبەتمەندییە سەرەکییەکانی ئەدەبی کوردیپەیوەستبوون بە سروشت: چیا، کانی، و بەهار ڕەنگدانەوەی بەهێزیان لە دەقەکاندا هەیە.ڕەنگی نەتەوەیی: بەهۆی دۆخی سیاسییەوە، زۆربەی بەرهەمەکان هاوارن بۆ ئازادی و نیشتمان.دەوڵەمەندی فۆلکلۆر: مۆسیقا و حەیران و بەیتەکان هەمیشە سەرچاوەی ئیلهامی نووسەران بوون.